Houden schrijvers van tsoenami's?
Als een nieuwsredactie zich waagt aan fictie
In de prijzen bij festival Utrecht over Utrecht
Stencilmachine van eigenbeleving
In mijn herinnering waren het teleiviseprogramma's als 06-11 en De Bevalling waarin de Mensjes in 't Land en de Aads van de Straat voor het eerst tot middelpunt van het universum werden verklaard. Waar het fosfor tot dan toe voorbehouden was aan een elite van presentatoren, filmsterren en minister-presidenten, zagen we ineens onze eigen buurvrouw in barensnood op een ziekenhuisbed liggen. Plotseling zagen we een fietser als wijzelf in het blauwe schijnsel van een ambulancezwaailicht, op een heel gewoon Hollands weggetje aangereden door een compleet doorsnee VW'tje Polo. Via de kathodestraal staarden we onszelf aan en dit smaakte direct naar meer. Vandaag de dag is het beeldbuisnarcisme doorgedrongen tot in de kleinste haarvaten van de media- en entertainment-industrie. Vol verlekkerde ontzetting kijken we hoe we met z'n tienen een jaar lang in een villa worden opgesloten, en aan welke humeuren en temperamenten we dan ten prooi vallen. Met een glimlach bezien we de alledaagse keuken-met-gehaktbal-op-'t-vuur, waar de Man Bijt Hond-reporter vraagt wat we aan het doen zijn. En bij de Rijdende Rechter staren we naar ons onbegrensde talent de vallende blaadjes van een beukenboom uit te laten groeien tot een kletterende burenruzie. Bij radioprogramma's horen we onze luisteraarsmening in telefoonhoorns getoeterd, het AD vult pagina's met foto's uit onze eigen achtertuin en elke week krijgen we ons stemgedrag geduid van verkiezingen die er niet waren. De wereld, dat zijn wij. We zien onszelf zo graag in elke ether-uiting weerkaatst, dat het bijna merkwaardig is hoeveel geld we besteden aan lcd- en plasmaschermen. Een breedbeeldspiegel aan de muur zou ons evenveel geluk verschaffen.
Sesamstraat en Wie van de Drie zijn ons te grote abstracties gebleken – het enige dat nog herkenning in ons oproept is op een stip staan zingen en door een jury worden weggehoond. En onze drang te zijn door gezien te worden beperkt zich allang niet meer tot televisie. Internet is met zijn onuitputtelijke hoeveelheid blogs en discussiefora natuurlijk 's werelds grootste stencilmachine van eigenbeleving geworden. In de enorme stroom bits en bytes vinden we altijd wel een plek waar we onze neurosen en hartstochten weerspiegeld zien – je surft weerstandsloos naar de oorden waar je jezelf liefhebt. En als we nu en dan ons beeldscherm verlaten voor een avondje theater, kiezen we bij voorkeur een cabaretier die met hoge of snelle stemmetjes de voorvallen nabauwt die we zelf meemaken. 'Ja, ik sta hier in de supermarkt – er staat boter op je briefje, maar ze hebben tien soorten...'. Of: 'Ken je dat, dat je een blind date hebt en je na de eerste zin al bent uitgeluld? Wat duurt een avond dan lang!' Hè, heerlijk, zo'n podiumduivel die begrijpt dat hij een verlengstuk van ons ego is. God bewaar ons dat we bij een voorstelling terechtkomen die ons ontregelt! We willen wel protagonist in eigen werkelijkheid kunnen blijven – een gevoel van verwarring of nietigheid kunnen we daarbij beslist niet gebruiken.
Aan religie ontlenen we tenslotte al decennia geen context meer, het geloof in gelijkheid is door het Russisch communisme de nek omgedraaid, honger en ziektes blijken ondanks eindeloos gireren Afrika maar niet uit geholpen te kunnen worden, de oorlog tegen terrorisme is te hol, het ietsisme te mager – wat blijft er voor andere zingeving over dan zelfaanbidding? De eigen beleving is het nieuwe heiligdom. Met elke Jaap, Saskia, Jamila of Ruud die in blog, show en uitzending opduikt, is het alsof we zelf de uitverkorenen van het heelal zijn.
Ook in de politieke piste is het inmiddels zelf-resonantie troef. Er zijn –at your service!– diverse voormannen en -vrouwen opgestaan die hoofdzakelijk de ether intuteren wat wij willen horen. Tachtigjarige gevangenisstraffen! Ik had hem een rotschop verkocht! Alle dubbele paspoorten op de brandstapel! Of een idee zinnig of effectief is, doet niet meer terzake in de nieuwe politiek – het ik-gevoel is het enige richtsnoer dat nog telt. De ware politicus bevestigt ons onafgebroken in het gelijk van onze emotie – het centrum van de macht ligt niet meer bij de Hofvijver, maar in ons onfeilbare ego.
De enige jandoedels die nog niet doorhebben dat wijzelf de ultieme affirmatie van ons leven zijn, zijn romanciers en filmproducenten. Het archaïsche Hollywood denkt ons nog altijd een plezier te doen met irreële, mythische sterren op het witte doek. Maar wat hebben we aan de Clooney's en Bullock's als de ware held die we willen zien, wijzelf zijn? De volgende Bond-girl moet dat lekkere ding uit de kaaskraam op de zaterdagse markt zijn. En de volgende gevange die uit Alcatraz ontsnapt, is bij voorkeur onze tennisleraar, of leuker nog: de uitgestreken notaris bij wie we net ons eerste koopcontract hebt afgesloten. Het is zo twintigste-eeuws-omslachtig om via acteurs in sprookjes te geloven als we zelf het sprookje kunnen zijn. Ik neem aan dat Hollywood dat binnenkort vanzelf onderkent en een remake van Spartacus uitbrengt met Jan Jansen in de hoofdrol.
Tja, en dan zijn er nog de romanciers, de trillende espenblaadjes van de evolutie, die stiekem met hun pen de baarmoeder uitfloepten voordat de survival-of-the-fittest hen met de koekenpan op het hoofd kon slaan. Die schrijven natuurlijk alleen maar over zichzelf, en nooit over ons. Ooit een geserreerde novelle gelezen over onze wijkagent? Of een vuistdik epos waarin jouw fietsenmaker een eenogige cycloop weet te vellen met een velglint en een spaak? Precies, dat bedoel ik: die romanciers zouden zogenaamd 'universele verhalen' vertellen, maar wij komen er nooit in voor. Achter hun verheven secretaires zitten ze de kosmos opnieuw uit te vinden, terwijl de werkelijke helden gewoon over de stoep voorbij komen lopen. Niet één schrijver –en dat zegt genoeg in een epoche waarin alles vercommercialiseerd wordt– is nog op het idee gekomen om met printing-on-demand technieken een boek uit te brengen waarin iedereen zijn eigen hoofdpersoon is.
Misschien moest ik maar eens de eerste zijn. Volgende week kun je hier je naam invullen en dan ben jij het middelpunt van dit land van inkt. Moet je nog wel kiezen of je een heldenrol in een 06-11-scène wilt vervullen of dat je in barensnood op een ziekenhuisbed terechtkomt...
Wees in de tussentijd, spil van het heelal, welkom in een land
van inkt
waarin je jezelf even kunt relativeren.